Historia

Pierwsz膮 wzmiank膮 o Ko艅skowoli jest zapis Jana D艂ugosza, dotycz膮cy Piotra Wysza, spowiednika kr贸lowej Jadwigi, kt贸ry w 1389 roku ufundowa艂 tu ko艣ci贸艂 oraz szko艂臋. Za艂o偶ycielem Ko艅skowoli (zwanej te偶 pocz膮tkowo Witowem od pierwotnego nazwiska rodziny za艂o偶ycieli) by艂 Dziers艂aw z Konina, upami臋tniony przez D艂ugosza jako rycerz, kt贸ry przed bitw膮 pod Grunwaldem jako drugi przyni贸s艂 kr贸lowi Jagielle wiadomo艣膰 o zbli偶aj膮cych si臋 wojskach krzy偶ackich. Po jego 艣mierci (po 1431 roku) wsie: Po偶贸g, Witowice, Chrz膮ch贸w, Osiny i Sielce dziedzicz膮 m艂odsi synowie. Ko艅skowol臋 dziedziczy jego najstarszy syn – Jan. Jego synowi, o偶enionemu z Ann膮 T臋czy艅sk膮 Janowi, uda艂o si臋 skupi膰 wszystkie te wsie w swoim r臋ku. Po jego 艣mierci oko艂o 1490 roku jego dobra sta艂y si臋 w艂asno艣ci膮 T臋czy艅skich. W Ko艅skowoli osiad艂 Gabriel T臋czy艅ski. St膮d ruszy艂 na wypraw臋 kr贸la Jana Olbrachta do Mo艂dawii, w czasie kt贸rej poleg艂 (27 X 1497 r. w bitwie pod Ko藕minem). Pozostawi艂 po sobie cztery c贸rki oraz syn贸w: Jana, p贸藕niejszego wojewod臋 sandomierskiego, Stanis艂awa, p贸藕niejszego podkomorzego sandomierskiego oraz Andrzeja. To w艂a艣nie on, po uzyskaniu pe艂noletno艣ci sta艂 si臋 jej w艂a艣cicielem. Jako jeden z najwi臋kszych mo偶now艂adc贸w w Koronie, by艂 bowiem wojewod膮 lubelskim a p贸藕niej kasztelanem krakowskim a wi臋c pierwszym senatorem, zadba艂 o rozw贸j swojej siedziby. 8 czerwca 1532 roku uzyska艂 z r膮k Zygmunta Starego przyrzeczenie nadania praw miejskich dla Ko艅skowoli.
Miasto zosta艂o urz膮dzone na kszta艂t w艂oski. Prostok膮tny rynek zamyka艂 ko艣ci贸艂, nowo konsekrowany w 1545 roku, pod rozszerzonym wezwaniem Znalezienia Krzy偶a 艢w. i 艣w. Andrzeja Aposto艂a. Rozbudowa艂 tak偶e , pozostawiony przez ojca rodzinny dw贸r, nazywany w 藕r贸d艂ach zamkiem. Po 艣mierci w 1561 roku Andrzej T臋czy艅ski zosta艂 pochowany w Ko艅skowoli, w ufundowanym przez siebie ko艣ciele. W艂a艣cicielem rodzinnego miasta zosta艂 jego syn Andrzej, wojewoda be艂ski, a p贸藕niej jego syn, wojewoda lubelski Gabriel. Za jego 偶ycia konsekrowano (1613 r.) nowo wymurowany ko艣ci贸艂 szpitalny pod wezwaniem 艣w. Anny, wybudowany w stylu lubelskim staraniem proboszcza, ks. Lisowskiego przez mieszczanina Piotra Durie. Po 艣mierci Gabriela w 1617 roku Ko艅skowola przesz艂a na kr贸tko w r臋ce ksi臋cia Krzysztofa Zbaraskiego, kt贸ry osiad艂 w zamku T臋czy艅skich. Powi臋kszy艂 on bibliotek臋 oraz 艣ci膮gn膮艂 znane osobisto艣ci 偶ycia kulturalnego kraju, m.in. Samuela Twardowskiego, znanego pami臋tnikarza. W艂a艣nie z Ko艅skowoli Zbaraski wyruszy艂 na s艂ynne poselstwo do Konstantynopola w celu zatwierdzenia uk艂adu zawartego z Turcj膮 pod Chocimiem. Z osob膮 ksi臋cia wi膮偶e si臋 tak偶e odbudowa ko艣cio艂a parafialnego zniszczonego przez po偶ar. Konsekracji nowej 艣wi膮tyni pod wezwaniem 艣w. Andrzeja Aposto艂a i Znalezienia Krzy偶a 艢wi臋tego dokonano w 1627 r. W tym samym roku w zamku ko艅skowolskim ksi膮偶臋 zmar艂.

Miasto zosta艂o wykupione przez Jana T臋czy艅skiego, a po jego 艣mierci przesz艂o na Dani艂艂owicz贸w i p贸藕niej Opali艅skich, by w ko艅cu sta膰 si臋 w艂asno艣ci膮 Lubomirskich. Ksi膮偶e Stanis艂aw Herakliusz Lubomirski, marsza艂ek wielki koronny, ustanowi艂 w Ko艅skowoli siedzib臋 administracji swoich d贸br nadwi艣la艅skich. Miasto szczeg贸lnie upodoba艂a sobie jego 偶ona, Zofia z Opali艅skich. Dzi臋ki jej fundacji Tylman z Gameren, kt贸ry dla jej m臋偶a budowa艂 pa艂ac w Pu艂awach, zaj膮艂 si臋 przebudow膮 ko艣cio艂a parafialnego. Niestety w czasie trwania prac ksi臋偶na zmar艂a i nieoczekiwanie najtrwalsz膮 i najpi臋kniejsz膮 pami膮tk膮 po tej przebudowie jest jej nagrobek, autorstwa Tylmana z Gameren, przedstawiaj膮cy portretowo posta膰 zmar艂ej. [Rozmiar: 7612 bajt贸w]
Ciekawostk膮 jest znajduj膮cy si臋 na nagrobku wiersz, napisany przez jej m臋偶a. Po 艣mierci Lubomirskiego miasto przesz艂o na Sieniawskich. El偶bieta z Lubomirskich Sieniawska doko艅czy艂a zacz臋t膮 przez matk臋 przebudow臋 ko艣cio艂a. W latach trzydziestych XVIII wieku uzyska艂 on ostateczny kszta艂t, w kt贸rym przetrwa艂 do dzisiaj. Nowy etap rozwoju Ko艅skowoli i okolicznych wsi rozpocz膮艂 si臋 z chwil膮 gdy jej w艂a艣cicielem sta艂 si臋 August Aleksander Czartoryski. Jego rezydencj膮, tak jak Lubomirskich by艂 pa艂ac w Pu艂awach, natomiast Ko艅skowola sta艂a si臋 „stolic膮” jego d贸br w okolicy. Odbudowa艂 zamek, podupad艂y za czas贸w Sieniawskich, w kt贸rym umie艣ci艂 centrum administracji tzw. „klucza ko艅skowolskiego”. D膮偶膮c rozwoju ekonomicznego Ko艅skowoli sprowadzi艂 do tu 300 rzemie艣lnik贸w z Saksonii, przede wszystkim tkaczy. Da艂o to pocz膮tek rozwoju przemys艂u w艂贸kienniczego w Ko艅skowoli, kt贸ry rozwija艂 si臋 dynamicznie do wybuchu I wojny 艣wiatowej, podczas kt贸rej (1915 r.) wi臋kszo艣膰 fabryk zosta艂a zniszczona przez Rosjan. Do dzi艣 mo偶na ogl膮da膰 pozosta艂o艣ci po cmentarzu ewangelicko – augsburskim, gdzie do XX wieku grzebano potomk贸w rzemie艣lnik贸w niemieckich, kt贸rzy si臋 tutaj osiedlili. Dzi臋ki Czartoryskim do Ko艅skowoli zjecha艂o wiele znanych osobisto艣ci. Tu w 1807 zmar艂 i zosta艂 pochowany poeta Franciszek Dyonizy Knia藕nin, autor wierszy religijnych i patriotycznych, przedstawiciel sentymentalizmu. W Ko艅skowoli ostatnich dni do偶ywa艂 przyjaciel Czartoryskich, genera艂 J贸zef Or艂owski, absolwent Szko艂y Rycerskiej, w Powstaniu Ko艣ciuszkowskim komendant Warszawy. Obu upami臋tniaj膮 po艣wi臋cone im klasycystyczne pomniki przed ko艣cio艂em parafialnym. W ko艣ciele znajduje si臋 tak偶e tablica upami臋tniaj膮ca za艂o偶yciela szpitala w Pu艂awach, Karola Khittla, zmar艂ego w 1817 roku. Najwa偶niejsz膮 postaci膮, zwi膮zan膮 w tym czasie z Ko艅skowol膮 by艂 Franciszek Zab艂ocki. Ten najwybitniejszy komediopisarz polskiego o艣wiecenia, autor g艂o艣nych pamflet贸w politycznych w dobie Sejmu Wielkiego, Protokolista Komisji Edukacji Narodowej, Sekretarz Towarzystwa Ksi膮g Elementarnych po rozbiorach przyj膮艂 艣wi臋cenia kap艂a艅skie i w 1800 roku zosta艂 proboszczem w Ko艅skowoli. Osobi艣cie opiekowa艂 si臋 Knia藕ninem, kt贸rego psychik膮 zachwia艂a tragedia rozbior贸w. Dzi臋ki niemu wzbogacona zosta艂a biblioteka ko艣cielna oraz rozwin臋艂a si臋 szko艂a. Franciszek Zab艂ocki zmar艂 w 1821, a pochowany zosta艂 w krypcie pod o艂tarzem ko艣cio艂a parafialnego.

Dynamiczny rozw贸j Ko艅skowoli, a zw艂aszcza manufaktur produkuj膮cych tekstylia na rynek rosyjski za艂ama艂 si臋 po upadku powstania listopadowego. Jednak to upadek powstania styczniowego spowodowa艂 wi臋ksze straty dla miasta. W 1869 roku, jak wielu innym, tak i Ko艅skowoli za poparcie dla powstania odebrano prawa miejskie. Koniec XIX wieku to ponownie okres rozwoju gospodarczego, przede wszystkim dzi臋ki eksportowi produkt贸w w艂贸kienniczych do Rosji. Mi臋dzy 1897 a 1914 rokiem ludno艣膰 Ko艅skowoli powi臋kszy艂a si臋 z oko艂o 3200 do 5675 os贸b. Niestety, w 1915 roku wycofuj膮ce si臋 oddzia艂y rosyjskie wywioz艂y maszyny i spali艂y cz臋艣膰 miasta. Oznacza艂o to upadek dla miejscowo艣ci. W rok p贸藕niej liczba mieszka艅c贸w by艂a niemal dwukrotnie ni偶sza ni偶 przed wojn膮. W czasie II Wojny 艢wiatowej liczba ludno艣ci spad艂a o po艂ow臋 w zwi膮zku z wywiezieniem ludno艣ci 偶ydowskiej do oboz贸w koncentracyjnych. Hitlerowcy urz膮dzili tu ob贸z przej艣ciowy, z kt贸rego w 1942 roku wywieziono ponad 4 tysi膮ce 呕yd贸w na zag艂ad臋 do Sobiboru i Treblinki. W latach 1940-1943 istnia艂 te偶 ob贸z pracy, wi臋藕niowie kt贸rego byli zatrudnieni przy budowie dr贸g. Wielu z nich, w wi臋kszo艣ci radzieckich 偶o艂nierzy, zmar艂o na skutek warunk贸w pracy. 25 VII 1944 roku po艂膮czone oddzia艂y AL., AK i BCh opanowa艂y Ko艅skowol臋, k艂ad膮c kres okupacji.

Wi臋cej informacji na temat historii parafii p.w. Znalezienia Krzy偶a 艢w. i 艢w. Andrzeja Aposto艂a
Wi臋cej informacji na temat zabytk贸w i historii Ko艅skowoli – www.konskowola.eu

Opracowanie:聽Przemys艂aw Pytlak